Funkcje oceny szkolnej

Funkcje oceny szkolnej

Ocenianie uczniów należy uznać za zadanie najtrudniejsze dla nauczyciela, a zarazem najważniejsze ogniwo procesu nauczania. Trudność polega na tym, że właśnie przy wystawieniu oceny, jeżeli ma ona spełniać właściwe funkcje, nauczyciel musi wykazać inwencję, takt pedagogiczny i poczucie sprawiedliwości, a jednocześnie uwzględnić kryteria, by ocena była rzetelną miarą tego, co mierzyć powinna.

Zarówno praktycy, jak i teoretycy-naukowcy zgadzają się z tym, że kontrola i ocena skutków działalności pedagogicznej jest integralna częścią procesu pedagogicznego. Kontrola i ocena nie jest celem samym w sobie, a tylko jednym ze środków wiodących do celu.

Celem tym jest doskonalenie organizacji i metod pracy oraz doskonalenie metod samowychowania i uczenia, a więc w sumie podnoszenie poziomu wychowawczego i naukowego szkoły - I.Kostenecka(1978). Aby cel ten był osiągany, między innymi także i przez ocenę ucznia, ocena ta musi spełniać trzy podstawowe funkcje: dydaktyczną, wychowawczą i społeczną.

Zarówno cytowania już I.Altszuler (1960) jak i S.Racinowski (1966) za funkcję najważniejszą uważają funkcję dydaktyczna, a wychowawczą i społeczna traktują jako od niej pochodne. Co znaczy funkcja dydaktyczna kontroli i oceny i kiedy funkcja ta zostanie przez kontrolę i ocenę spełniona? Rozważania na ten temat ograniczę głównie do kontroli i oceny bieżącej. Kontrola bieżąca badania wyników nauczania ma ujawnić, a ocena określić stopień stanu wiadomości, umiejętności i nawyków ucznia. Dzisiejsza szkoła powinna różnicować metody pracy zgodnie z możliwościami swoich uczniów. Kontrola może ułatwić poznanie opanowania wiedzy dla przeprowadzenia nauczania zróżnicowanego wśród uczniów dobrych, średnich i słabych. Poza tym kontrola wstępna pozwala zbadać braki, które wystąpiły u uczniów zwłaszcza słabych i średnich dla zorganizowania zespołów wyrównawczych i stymulowania warunków do osiągnięcia ocen dobrych i bardzo dobrych. Ale samo poznanie stanu (diagnoza) nie wystarczy. O stanie tym trzeba poinformować przynajmniej ucznia i rodziców, często dyrektora szkoły, w celu podjęcia działań o charakterze terapeutycznym tam, gdzie oceny są słabe, a danie satysfakcji tym, którzy na nią zasłużyli. Ocena spełniająca funkcje dydaktyczną musi więc być jawna i informująca.

Wiadomo powszechnie, że z oceną pracy ucznia (a i dorosłego także) wiąże się cała gama przeżyć - od przyjemnych, wręcz radosnych - do przykrych, a nawet bolesnych. Ocena może zachęcać do nauki, gdy jest sprawiedliwa i pozytywna, ale może również zniechęcać – gdy jest niesprawiedliwa. Systematyczna kontrola i ocena bieżąca może wpływać na wyrabianie lub wzmacnianie obowiązkowości, sumienności, staranności i zdscyplnowania wewnętrznego – i wówczas mówimy o spełnieniu przez ocenę funkcji wychowawczej. Lęk przed oceną „ndst” prowadzi do podpowiadania, odpisywania prac, podrabiania podpisów, niszczenia dzienników lekcyjny (z ocenami niedostatecznymi), słabe oceny wywołują interwencje rodziców, „wykłócanie się” o każdy stopień - a to już utrudnia pracę nauczycielowi, dezorientuje ucznia, zniechęca go do pracy - wywołuje konflikty szkodliwe dla obydwu stron: i oceniającego, i ocenianego. Dlatego aby ocena spełniała funkcje wychowawcza musimy się nią posługiwać rozsądnie, świadomie, ze sporą dozą wyobraźni, co do skutków oceny w psychice ucznia, rodziców, a także nauczyciela-wychowawcy.

Dzisiaj słyszmy takie komentarze: „Siadaj, siadaj! Czego się można po tobie spodziewać?” lub „Ucz się tak dalej - posiedzisz trzeci rok”. Przy takich i tym podobnych komentarzach, nawet ocena adekwatna do wiedzy ucznia traci walory wychowawcze, jest przykrym przeżyciem lub wręcz bolesnym. A przecież funkcja wychowawcza oceny polega na tym, że wywiera ona określony wpływ na uczucia i wolę ucznia: budzi w nim zamiłowanie do nauki, zachęca do czynienia wysiłków w zdobywaniu wiedzy – pisze cytowania już I. Altszuler (1960). Na funkcję społeczną oceny szkolnej spojrzymy w dwóch płaszczyznach czy kręgach: raz w kręgu szkolnym, drugi raz w kręgu szerszym społecznie, pozaszkolnym. Już w szkole, przy stosowaniu oceny społecznej, przy pracy w zespołach, przy analizach ukazujących klasę na tle całej szkoły stwarzamy sytuacje korzystne dla budzenia postaw społecznie korzystnych, współodpowiedzialności za wyniki pracy zespołu. Szczególnie znaczenie ma tu ocena ze sprawowania uwzględniająca również prace społeczne użyteczne, aktywność społeczną, współżycie w grupie, a więc czynniki wpływające na kształtowanie stosunków między jednostką a zespołem klasowym, między wychowawcą a wychowankami, w kręgu pozaszkolnym. Przy obecnym systemie rekrutacji do szkół ponadpodstawowych i wyższych oceny szkolne mogą zadecydować o dalszym kierunkach kształcenia absolwentów, jako że brana jest pod uwagę tak zwana średnia ocen, w zależności od typu czy specjalności szkoły. W tej sytuacji oceny decydują o przyszłej roli czy miejscu absolwenta w społeczeństwie, są czynnikiem selekcji w rekrutacji do szkół, czy na bardziej atrakcyjne stanowiska.

W czasopiśmie „Nowa Szkoła” – 1988/1 Z.Błażejewski porusza temat funkcji oceny szkolnej. Przy rozważaniach na temat oceny szkolnej należy zdać sobie sprawę z celów, jakim powinna ona służyć, a zatem, jakie funkcje winna spełniać. Jedną z funkcji oceny szkolnej odnoszącej się zarówno do nauczyciela jak i ucznia jest funkcja informacyjna. Wystawiając uczniowi ocenę nauczyciel winien adekwatnie określić poziom jego wiedzy i umiejętności z danego przedmiotu. Odpowiedni zestaw ocen jest wyznacznikiem tego poziomu informacyjnym nauczyciela o stanie rzeczy. Tak więc oceny szkolne będące wskaźnikiem sukcesów szkolonych dziecka informują nauczyciela o sytuacji dydaktycznej danego ucznia, dzięki czemu możliwe jest podejmowanie odpowiednich działań profilaktycznych i kompensacyjnych. Na przykład w sytuacji, kiedy uczeń, który zawsze otrzymywał wysokie oceny z danego przedmiotu wyraźnie obniża uzyskiwanie wyniki – fakt ten powinien być dla wrażliwego nauczyciela sygnałem alarmującym. Informuje on bowiem, iż prawdopodobnie w życiu rodzinnym ucznia lub w jego zdrowiu zaszły niekorzystne zmiany, a dla nauczyciela, któremu bliskie jest dobro dziecka, sprawy takie nie mogą być obojętne.

Funkcja informacyjna oceny szkolnej może być jednak spełniona tylko przy zachowaniu określonych warunków. Przede wszystkim, jeżeli będzie odzwierciedlała faktyczny stan wiedzy i umiejętności ucznia, a nie będzie odnosiła się do innych elementów jego sytuacji szkolnej. Zdarza się bowiem, i chyba nie jest to rzadką, że stawianie uczniom oceny absolutnie nie wyrażają tego, co wyrażać powinny.

Kolejną funkcję oceny szkolnej można określić jako dopingująco-kontrolą, a wynika ona z istoty oceniania uczniów. Przeciwnicy ewentualnego zniesienia ocen szkolnych jako podstawowy argument wysuwają twierdzenie, że w przypadku zaniechania oceny uczniów wyniki nauczania uległy gwałtownemu obniżeniu, bo zabrakłoby bodźca dopingującego wysiłek uczniów. Świadomość ucznia, że w każdej chwili poziom jego wiedzy i umiejętności może być poddany weryfikacji, zmusza go do wysiłku i jest istotnym bodźcem do działania.

Na co należy zwracać uwagę i czego unikać, by funkcja dopingująco-kontrolna oceny szkolnej nie została wypaczona? Przede wszystkim atmosfera wychowawcza w czasie oceniania uczniów nie może być zaburzona. Uczeń winien być przekonany, że celem nauczyciela jest tylko sprawdzenie jego wiadomości i że spotka się z obiektywnym i sprawiedliwym osądem z jego strony. Nie mogą mieć miejsca sytuacje, kiedy uczeń „wyrwany” do odpowiedzi z góry wie, że jest pytany tylko po to, aby otrzymać ocenę niedostateczną. Jeżeli w procesie oceniania występują elementy złośliwości, zemsty i tendencyjności nauczyciela, to wówczas ocena jest demoralizująca i ma wartość antywychowawczą.

Następną funkcją oceny szkolnej jest funkcja motywacyjna. Jest ona ściśle związana z funkcją dopingująco-kontrolną i na dobrą sprawę można by ich nie rozdzielać, a jednak to uczynię. Chodzi o to, żeby oceny, zwłaszcza te niskie i negatywne, nie były dla ucznia źródłem depresji, a stały się czynnikiem mobilizującym go do większego wysiłku. Nie jest to sprawa łatwa do rozwiązania. Każda ocena negatywna jest w swej istocie pewnego rodzaju sankcją dla ucznia, bo zawiera w sobie zagrożenie jego kariery szkolnej, ale niech będzie także wskaźnikiem talentu pedagogicznego nauczyciela, jeżeli potrafi on spowodować, że bodziec z natury negatywne wywołują w efekcie skutki pozytywne.

Warto w tym miejscu przypomnieć, jaką wartość społeczną w ogóle ma dla ucznia ocena szkolna. Otóż jest ona ważnym czynnikiem wyznaczającym jego miejsce i pozycję społeczną w klasie szkolnej. M.Tyszkowa słusznie zauważa, że status ucznia „słabego” w klasie jest niski. W naturalnych warunkach każdemu zdrowemu dziecku zależy na uzyskaniu wysokich ocen w szkole i jeżeli tak nie jest, to taką sytuację uznać należy za odbiegającą od normy. Z doświadczeń nauczycieli wynika, że uczniom „trudnym: nie zależy na wynikach w nauce. Dla dziecka w klasie pierwszej „piątka” jest wartością samą w sobie, jest celem, którego osiągnięcie sprawia dziecku najwyższą radość i zaspokaja potrzebę wyrażenia własnej osobowości i uznania społecznego.

Problemem funkcji oceniania zajęła się również M.Czeropsko (1995). Jeżeli funkcją komunikacji pedagogicznej jest budowanie interakcji między nauczycielem i uczniami, to nie ulega wątpliwości, że ocenianie szkolne zajmuje tu jedną z głównych pozycji. Funkcje procesów oceniania są następujące:
1. funkcja informacyjno-motywacyjna – ocena dostarcza informacji o wynikach uczniom i nauczycielom. Uczniowie dowiadują się o rezultatach swoich wyników. Informacja taka może mieć znaczenie motywacyjne, pobudzić lub zniechęcić do dalszego działania. Pobudzanie wiąże się z określonym ukierunkowaniem aktywności ucznia. Ocena ogólna, wartościująca oznacza zwykłe ukierunkowanie dotyczące tylko pewnego obszaru działania, związanego np. z określonych przedmiotem. Bardziej wyraźne ukierunkowanie aktywności następuje wówczas, gdy, poza ogólnym wartościowaniem, zawiera szczegółowy opis osiągnięć ucznia. Uczeń dowiaduje się wówczas w formie opisowej co osiągnął w ramach poszczególnych przedmiotów. Ocena prawie nigdy nie jest obojętna. Nauczyciele w wyniku oceniania dowiadują się o osiągnięciach swoich uczniów. Jest to często traktowane jako wskaźnik danego nauczyciela. Umożliwia mu doskonalenie własnego postępowania;
2. funkcja selekcyjna - na podstawie ocen dokonuje się promocji do klas programowo wyższych, one decydują o uzyskaniu świadectwa ukończenia szkoły określonego szczebla czy przyjęciu do szkoły wyższego szczebla, są podstawą uzyskania formalnych kwalifikacji zawodowych, uprawniając do zajmowania określonych stanowisk. Selekcja może być pozytywna lub negatywna. W pierwszym przypadku mamy z nią do czynienia wówczas, gdy poszukuje się osób o określonych (wysokich) kwalifikacjach (np. kierowanie uczniów do szkół dla wybitnie zdolnych). W drugim przypadku selekcja polega na eliminowaniu jednostek nie odpowiadających wymaganiom, ustawieniu barier, progów, nieprzekroczenie ich uniemożliwia dalsze kształcenie (np. oceny negatywne sprawiają, że uczeń w szkole wyższego szczebla itd.).

Inną typologią kategorii ewaluacji w powiązaniu ze spełnianymi przez ocenianie funkcjami prezentuje B.Bloom (G.Koć-Seniuch,1995). Wyróżnia on:
1. ewaluację diagnostyczną - stosowaną w celu poznania zdolności jednostki, potrzebnych do pewnego typu uczenia się (np. rekrutacja uczniów do klas sprofilowanych dokonywana jest na podstawie określonych testów). Tego rodzaju ocenianie służy rozwiązywaniu problemów orientacji zawodowej uczniów. W tym przypadku ewaluacja diagnostyczna łączy się z prognostyczną, wskazując kierunek studiów, w którym uczeń ma szansę osiągnąć maksymalne powodzenie;
2. ewaluację formatywną (kształcącą)- stosowaną w trakcie procesu nauczania. Informuje ona o realizacji celów uprzednio ustalonych. Jej zadaniem jest uzyskanie podwójnego sprzężenia zwrotnego: wskazuje ona uczniowi etapy, które już przebył w procesie uczenia się oraz trudności, które napotkał: nauczycielowi dostarcza informacji o przebiegu organizowanego procesu nauczania, uczenia się oraz występujących trudności;
3. ewaluację sumarycznę (podsumowującą) - jej celem jest dokonanie bilansu, tj. np. wystawienie stopnia każdemu uczniowi. Na tej podstawie podejmuje się decyzje o przyznaniu dyplomu, przejściu do następnej klasy itp.

Ocenianie może więc spełniać różnorodne funkcje. Czasami służy do tego, aby sprawdzić, czy określona działalność dydaktyczna faktycznie miała miejsce, czy dany temat został w ogóle omówiony, czy uczniowie nabyli nową wiedzę i umiejętności itp. Innym razem jej celem jest diagnoza dotycząca jednostki lub grupy. Niepowodzenia w przyswajaniu nowej idei wskazywać mogą na to, że jest ona zbyt trudna, że została źle przedstawia, że uczniowie nie są jeszcze przygotowani na jej przyswojenie, a także na wiele innych czynników. Czasami ocenę wykorzystuje się w celach prognostycznych. Można na przykład prognozować na podstawie wyników egzaminów wstępnych. W końcu ocena może przybrać formę osądu pociągającego za sobą podjęcie lub niepodjęcie jakiejś decyzji. Osądy takie dokonywane są najczęściej na podstawie osiągnięć. Tj. na podstawie jakości produktu danej działalności, odnoszą się do konkretnej osoby i jej osiągnięć.

Autor: Bożena Murdzia

Skomentuj

Bądź pierwszym, który skomentuje ten wpis!

Tagi