Zespół nadpobudliwości psychoruchowej u dzieci

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej u dzieci

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej zwany jest też zespołem hiperkinetycznym. W literaturze angielskiej i amerykańskiej często pojawia się skrót ADHD (Attention Deficyt Hyperactivity Disorder).

Zespół ten objawia się trwałymi sposobami zachowania występujących w jednej, dwóch lub wszystkich sferach funkcjonowania dziecka:


1. Sfera ruchowa – wyraża się wyraźnym niepokojem ruchowym w zakresie dużej i małej motoryki. Dzieci z zaburzeniami w tej sferze charakteryzują się niemożnością pozostawania w bezruchu nawet na krótki czas.
2. Sfera poznawcza – wyraża się trudnościami w skupieniu uwagi oraz pochopnością i pobieżnością myślenia.
3. Sfera emocjonalna – wyraża się nieopanowaniem, silnymi reakcjami uczuciowymi, wzmożoną ekspresją oraz zwiększoną wrażliwością na bodźce otoczenia.

Takie problemy ma bardzo wiele dzieci, jednak o zespole nadpobudliwości psychoruchowej mówimy tylko wtedy, gdy objawy te są niewspółmierne do wieku i poziomu rozwoju dziecka, a także są źródłem wyraźnych niepowodzeń w szkole, niekorzystnie wpływają na życie rodzinne, naukę i rozwój dziecka. Najbardziej widocznym, a często bardzo uciążliwym dla otoczenia objawem nadpobudliwości jest nadmierna ruchliwość. Wyraża się ona w znacznie większej liczbie ruchów niż to się obserwuje u przeciętnego dziecka (wzmożona ekspansja ruchowa), ruchowym niepokoju oraz nawykach ruchowych i mimowolnych ruchowych wyładowaniach.

Dzieci, które cechuje wzmożona ekspansja ruchowa, szukają bez przerwy okazji do ruchowego wyżycia. Na pauzach biegają po korytarzu, a nierzadko po całej szkole, wbrew przepisom szkolnym urządzają gonitwy i zawody. Na lekcjach wychodzą z ławek, biegają po klasie, wyrywają się do odpowiedzi, machając rękami i podskakując. Dzieci te mają permanentną potrzebę ruchu, korzystają więc ze wszystkich okazji, aby tę potrzebę zaspokoić. Są prawie zawsze skłonne do natychmiastowego działania. Chętnie wykonują wszystkie te polecenia nauczyciela, które umożliwiają im poruszanie się: przynoszą lub odnoszą różne pomoce szkolne, załatwiają sprawy w innych klasach itp.

Nieporównanie trudniej jest im natomiast wykonać te polecenia, które wymagają znacznego ograniczenia ruchowej aktywności . Dziecko nadpobudliwe nie potrafi długo siedzieć na jednym miejscu, przejawia nadmierną aktywność, często wykonuje czynności zbędne. Dlatego też na lekcjach w klasie nie tylko samo nie może się skupić, ale także przeszkadza innym. Nie jest w stanie podporządkować się koniecznym przy pracy zbiorowej wymaganiom dyscypliny, nie wytrzymuje spokojnego siedzenia, na skutek swojej nadmiernej ruchliwości zaczepia kolegów. Jego konflikty z rówieśnikami nie wypływają z wrogości, z agresji, są przejawem wzmożonej potrzeby ruchu. Dzieci te ruchy mają szybkie, mało precyzyjne, czasem wadliwie koordynowane. Spośród zabaw najbardziej lubią ruchowe, z pozostałych te, w których występują częste zmiany sytuacji. Wzmożone reakcje ruchowe przejawiają się również w całym szeregu drobnych ruchów, jak manipulowanie przedmiotami, poprawianie garderoby, szarpanie włosów, czasem ogryzanie paznokci lub kołnierzyków czy chusteczek do nosa oraz wykonywanie innych ruchów zbędnych w danej chwili, obserwujemy to często wtedy, gdy dziecko nadpobudliwe jest bezczynne lub zmuszane do spokojnego siedzenia np. przy słuchaniu opowiadania lub głośnego czytania, podczas oglądania telewizji, itp.

Niepokój ruchowy przejawia się inaczej niż ruchowa nadmierna ekspansja. Obserwując dzieci wykazujące ten rodzaj symptomów możemy zauważyć, że ich ruchowa nadpobudliwość nie ujawnia się w postaci rozległej aktywności. Nie szukają one okazji do ruchowego wyżycia. Wystarczają im zwykłe okazje do pobiegania czy chodzenia po korytarzu. Jeśli natomiast sytuacja społeczna wymaga ograniczenia im ruchowej aktywności, nieruchomego stania lub siedzenia, wówczas pod różnymi postaciami ujawniają ruchowy niepokój. Siedząc w ławce przemieszczają kończyny i tułów (np. zakładają nogę na nogę, odchylają się do przodu i do tyłu, podpierają łokciami), wykonują wiele różnych drobnych czynności zupełnie w danej sytuacji zbędnych (np. zamykają i otwierają teczki, piórniki, książki i zeszyty, zawijają rogi książek, bazgrzą po okładkach, skubią gumki, ogryzają ołówki, skubią pulpity).Przywołane do porządku uspokajają się na bardzo krótko, najczęściej zmieniając rodzaj wykonywanej czynności na inny (przestają np. skrobać ławkę, aby po chwili zacząć skubać lub ogryzać paznokcie, zdrapywać sobie naskórek, dłubać w nosie itp.)

Oprócz wyładowań ruchowych podległych w zasadzie woli dziecka, choć coraz bardziej wymykających się spod jego kontroli, obserwuje się u tego typu dzieci serie mimowolnych wyładowań ruchowych (zwanych tikami).Jest rzeczą charakterystyczną, że tiki wzmagają się wtedy, gdy dzieci odznaczające się ruchowym niepokojem starają się opanować i powstrzymać od działań ruchowych.

Istotnym składnikiem nadpobudliwości są wzmożone reakcje emocjonalne. Przejawiają się one różnie, zależnie od wieku dziecka, stopnia jego zdolności do kontroli zewnętrznego wyrazu przeżywanych emocji, a także charakteru dotychczasowych osobistych doświadczeń. Przybierają one formę wybuchów złości, impulsywnego działania, braku opanowania, przy czym towarzyszy tym reakcjom wzmożona aktywność ruchowa oraz łatwa aktywizacja układu wegetatywnego (czerwienienie, pocenie się, zaburzenia snu, przyspieszone bicie serca). Reakcje emocjonalne tych dzieci są gwałtowne, nieproporcjonalnie silne do działającego bodźca. Dzieci te łatwo wybuchają złością, krzykiem czy płaczem w sytuacjach, które u innych nie wywołują tak gwałtownych reakcji. Przeszkoda w postaci zakazu dorosłych czy przerwania wykonywanej czynności może spowodować gwałtowny wybuch gniewu, nieproporcjonalny do bodźca wywołującego. Trudności występujące przy wykonywaniu jakiegoś zadania, na przykład podczas rysowania, budowania z klocków mogą być przyczyną rezygnacji połączonej ze złością: jeśli coś nie udaje się, jeśli ktoś skrytykuje wykonaną pracę, dzieci nadpobudliwe często przerywają wykonywaną czynność, złoszczą się, niekiedy niszczą wytwory swojej własnej pracy: burzą rozpoczętą budowę z klocków, drą rysunki, które nie uzyskały aprobaty. Nie potrafią spokojnie i cierpliwie pokonywać trudności, jakie powstają.

U części dzieci nadpobudliwość może wyrażać się pod postacią wzmożonej lękliwości, czyli tendencji do reagowania lękiem na szeroki zakres zarówno pojedynczych bodźców, jak i złożonych sytuacji. Na przykład dziecko wywołane do odpowiedzi czerwieni się, poci, staje się niespokojne lub płacze, a jego mimika wyraża niepokój. Dzieci nadpobudliwe sprawiają często trudności w zorganizowanej grupie. W przedszkolu niechętnie kładą się spać, zakłócając obowiązującą ciszę, itp. Nadpobudliwość emocjonalna może przejawiać się też w sferze uczuć wyższych, głównie społecznych. Dzieci nadpobudliwe przeżywają cudzą krzywdę, zamartwiają się, płaczą, są egocentryczne. Wtedy zbyt mocno przeżywają swoje niepowodzenia, nieporozumienia w domu czy wśród rówieśników.

Nadpobudliwość w sferze procesów poznawczych przejawia się w sposób nie zawsze równie łatwy do zaobserwowania, jak nadpobudliwość w sferze ruchowej. Waży ona jednak w sposób bardzo wyraźny nie tylko na zachowaniu dziecka, lecz również na jego pracy szkolnej i odgrywa pewną rolę w powstawaniu trudności w nauce. Można wyodrębnić tu dwie zasadnicze grupy objawów: zaburzenia uwagi oraz pochopność i pobieżność myślenia. Dziecko nie może skupić się na jednej rzeczy, ciągle coś je rozprasza. Odwraca się, rozmawia z kolegami, nie słucha, co się mówi na lekcji, zwraca uwagę na każdy szmer, głośno go komentując, a wyrwane do odpowiedzi nie wie w ogóle, o co jest pytane. Odrabianie lekcji trwa długo i z małymi efektami. W zeszycie często są niedokończone zdania, wyrazy, gubione litery. Wypracowania nie mają logicznego ciągu, są chaotyczne. Czasami nadpobudliwość poznawcza może przejawiać się zaburzeniami procesu myślenia przy stosunkowo dobrej koncentracji. Występuje wtedy brak przemyślenia, pochopne wnioskowanie, brak głębszego zastanowienia się. Dziecko już chce odpowiadać, chociaż nauczyciel jeszcze nie skończył formułowania pytania. Odpowiedzi te są złe, niepełne, gdyż dziecko nie dokonało dostatecznej analizy myślowej. Uczeń taki sprawia wrażenie bezkrytycznego, mniej spostrzegawczego i mniej inteligentnego, niż jest w rzeczywistości.

Wszyscy autorzy stwierdzają, że nadmierna ruchliwość i wzmożona emocjonalność wpływa niekorzystnie na funkcje poznawcze i pracę umysłową dzieci nadpobudliwych. Nadpobudliwość przejawia się mocno w działalności umysłowej dziecka. W tym zakresie obserwuje się objaw, który rosyjski uczony J. P. Pawłow, nazwał wzmożonym odruchem orientacyjnym. Manifestuje się on kierowaniem przez dziecko uwagi na każdy niemal bodziec płynący z otoczenia. Ten brak selektywności, wybiórczości w kierowaniu uwagą oraz trudność w koncentrowaniu jej na określonym przedmiocie lub czynności wykonywanej w danej chwili są charakterystyczne dla dzieci nadpobudliwych. Następstwem tego rodzaju zaburzeń uwagi są często: zapominanie, roztargnienie, chaotyczność. Nowa sytuacja angażuje zainteresowanie dziecka odrywając je od dotychczasowego działania, które zostawia ono nie dokończone lub wykonuje byle zbyć. Skupienie się na zadaniu, wytrwanie przy nim aż do zakończenia wymaga tak dużego wysiłku, że bardzo szybko dochodzi u dzieci nadpobudliwych, do zmęczenia. Nie pozostaje to bez wpływu na jakość pracy, co ma szczególne znaczenie dla nauki szkolnej dziecka. Należy jednocześnie podkreślić, że możliwości intelektualne, poziom myślenia rozumowanie, pamięć nie odbiegają u większości dzieci nadpobudliwych od poziomu uznanego za normę dla danego wieku.

Niektórzy badacze uważają, że dzieci nadpobudliwe mają trudności
w wykonywaniu zadań wymagających planowania i syntetyzowania w myśleniu, jak również trudności w wykonywaniu czynności angażujące funkcje wzrokowo – ruchowe. Spowodowane jest to częściowo brakiem wytrwałości, trudnością koncentracji uwagi, wahaniami w mobilizacji oraz dużą męczliwością. Ponadto u niektórych dzieci stwierdza się współwystępujące z nadpobudliwością wybiórcze zaburzenia rozwojowe funkcji wzrokowych, słuchowych lub ruchowych, które mogą być przyczyną wspomnianych trudności w wykonywaniu konkretnych zadań. Te wybiórcze opóźnienia nazywamy fragmentarycznymi deficytami rozwojowymi, które przy normalnej inteligencji dziecka powodują specyficzne trudności w zakresie spostrzegania wzrokowego bądź słuchowego lub przejawiają się w niższym poziomie sprawności ruchowej dziecka. Fragmentaryczne zaburzenia rozwojowe stają się nierzadko czynnikiem utrudniającym wykonanie szeregu czynności, z którymi radzi sobie bez kłopotu dziecko harmonijnie rozwinięte. Deficyt w zakresie spostrzegania wzrokowego przejawia się w postaci trudności różnicowania, a często i zapamiętywania kształtów i układów przestrzennych.

Objawy fragmentarycznego deficytu słuchowego są inne, w tych wypadkach dzieci, które słyszą zupełnie dobrze, mają trudności w subtelnym różnicowaniu, naśladowaniu i zapamiętywaniu przede wszystkim zespołów dźwięków, a czasem nawet dźwięków pojedynczych. Na skutek tego, przy odpowiednim do wieku rozwoju myślenia, dzieci te często wykazują nieprawidłowy rozwój mowy – zaczynają mówić z opóźnieniem lub bardzo wolno nabywają nowe słowa, gdy są starsze ich słownik jest ubogi. Trudność analizy i syntezy dźwięków powoduje, że dzieci te niezbyt chętnie słuchają czytania lub opowiadania, szybko się przy tym nużą, przestają uważać i chętniej oglądają raczej obrazki czytanej książki (o ile jest prawidłowy rozwój funkcji wzrokowych). W początkach nauki szkolnej napotykają często poważne trudności w czytaniu i pisaniu.

Zaburzenia w zakresie sprawności ruchowej są uważane przez. wielu autorów za charakterystyczne dla zespołu nadpobudliwości. Uważa się, że zarówno wzmożona ruchliwość ogólna, jak i wykonywanie drobnych ruchów manipulacyjnych są wyrazem zaburzonej motoryki .Pod względem szybkości ruchów, dzieci nadpobudliwe nie różnią się w sposób widoczny od swoich rówieśników Musimy jednak stwierdzić, że w wielu wypadkach wykonywane przez nie czynności nasuwają podejrzenie złej sprawności ruchowej. Dzieci te często brzydko rysują – wykonanie jest niestaranne, brudne, rysunki niedokończone, niszczą i psują zabawki W szkole od pierwszej chwili są kłopoty z pisaniem – pismo ich jest nieporządne, litery niekształtne nie wykończone, zawsze czegoś brakuje: ogonka przy "ą", kreseczki przy" t", itp. W zajęciach technicznych miewają bardzo dobre pomysły i projekty, ale szwankuje wykonanie – jest nieprecyzyjne, niedokładne i prace są niedokończone.

Dzieci nadpobudliwe psychoruchowo to dzieci sprawiające otoczeniu najwięcej trudności wychowawczych ze względu na gwałtowne, często niepohamowane reakcje emocjonalne (płacz, krzyk, złość), ruchowe (bójki, niszczenie przedmiotów, pośpiech i chaotyczność w zachowaniu, znaczna ruchliwość i żywiołowość) i poznawcze (brak koncentracji na zadaniu, chaos myślowy, gonitwa myśli itp.).

Przyczyny nadpobudliwości.
W literaturze fachowej wymienia się następujące czynniki:


1. genetyczne (dziedziczenia cech),
2. biologiczne (powikłania okołoporodowe, choroby somatyczne),
3. środowiskowe  (warunki w jakich żyje dziecko, struktura rodziny, atmosfera emocjonalna, a także postawy rodzicielskie),
4. społeczne (relacje między nauczycielem a uczniem oraz uczniem a innymi rówieśnikami).

Warto również podkreślić jak ważna rolę odgrywa sposób spędzania przez dziecko wolnego czasu, a także wpływ czynników społeczno – ekonomicznych. Niekorzystny wpływ na dziecko ma także tempo życia, brak odpowiedniej liczby kontaktów z ciągle zajętymi, zapracowanymi rodzicami, którzy są zbyt przemęczeni, aby zająć się dzieckiem. Zły wpływ ma także niekontrolowane obcowanie dzieci z głośnymi i agresywnymi wzorcami kontaktów międzyludzkich jakimi są filmy i gry komputerowe. Nie sposób pominąć, iż źródłem urazów również może być także przedszkole lub szkoła, a w niej zaburzone relacje między uczniem a nauczycielem lub miedzy uczniem
a jego kolegami np. nadmierne wymagania stawiane dziecku, przeżywana stale niezdrowa rywalizacja z kolegami lub odrzucenie przez grupę rówieśniczą. Nieprawidłowe relacje mogą wzmocnić istniejące już zaburzenia emocjonalne. Krzywdę dziecku można zrobić nieprawidłowo reagując na objawy nadpobudliwości. Często bowiem reaguje się błędnie silnymi sankcjami karnymi na jego zachowanie, zmuszaniem dziecka do bezruchu, głośnym piętnowaniem jego postępowania. Takie reakcje dorosłych prowadzą jedynie do nasilenia się zaburzonych zachowań.

U niektórych uczniów można zauważyć okresowe przejawy nadpobudliwości, spowodowane ogólnym przemęczeniem. Wiąże się ono często z okresową zmniejszoną wydajnością pracy, lękach przed odpowiedzią, lękiem przed złą oceną, itp. Objawy takie występują najczęściej w drugiej połowie roku szkolnego, w czasie przygotowywania się do odpowiedzi "na stopnie" oraz do egzaminów. Zaznaczają się one nie tylko u uczniów słabych, którzy muszą nadrabiać zaległości i uzupełniać braki w swoich wiadomościach, lecz również u uczniów dobrych, bardzo pracowitych, pilnych, a zarazem ambitnych, którzy dobre oceny zawdzięczają wytężonej pracy. Okresowo przejawiana nadpobudliwość lub zahamowanie mogą być również wynikiem aktualnie przeżywanych przez dzieci konfliktów w środowisku rodzinnym bądź szkolnym. Niespokojna atmosfera domowa, kłótnie i poważniejsze rozdźwięki między rodzicami, rozpad rodziny, poważniejsze zatargi ze środowiskiem rówieśniczym– oto najczęstsze przyczyny wzmożonych napięć emocjonalnych, których źródłem jest dom lub szkoła, a które mogą doprowadzić do mniej lub bardziej trwałych zaburzeń.

Wskazówki do pracy z dzieckiem nadpobudliwym

  • Dzieci nadpobudliwe wymagają bardzo spokojnego, konsekwentnego i mądrego postępowania. Ważne jest:
  • Wykorzystywanie zasobów energii dziecka w pracach na rzecz szkoły i klasy (np. włączanie ucznia do zajęć grupowych i kolektywnej pracy );
  • Skłanianie do uczestnictwa w zorganizowanych zajęciach ruchowych takich jak: taniec, wycieczki czy gimnastyka;
  • Wzmożona kontrola działań ze strony nauczyciela, częste podchodzenie i sprawdzanie czy dziecko pracuje, czy wie co ma robić;
  • Przeznaczanie dla dziecka nadpobudliwego miejsca w ławce, w tylnej części klasy. Tak, aby nie skupiało na sobie uwagi innych uczniów i swoim kręceniem się nie przeszkadzało w prowadzeniu lekcji;
  • Sąsiad w ławce powinien być osobą spokojną i zrównoważoną ;
  • Dostosowanie zadań powierzonych dziecku do jego aktualnych możliwości, tak aby mogło ono im sprostać, gdyż porażki działają na dziecko nadpobudliwe destruktywnie i niepotrzebnie wpływają na obniżenie u niego poczucia własnej wartości ;
  • Dzielenie pracy powierzanej dziecku na małe odcinki i racjonalne, w miarę możliwości częste wprowadzanie przerw na odpoczynek (np. gimnastyka śródlekcyjna, starcie tablicy, podanie czegoś - według inwencji nauczyciela);
  • Cel do którego ma prowadzić działanie dziecka nadpobudliwego nie może być zbyt odległy, odroczony w czasie;
  • Zakres obowiązków powierzanych uczniowi nie powinien być za szeroki, nie należy obarczać go wieloma zadaniami jednocześnie;
  • Częste przypominanie o zobowiązaniach, i to w atmosferze pozbawionej napięć, złości, wymówek, czy kar;
  • Skłanianie dziecka do finalizowania rozpoczętych działań, w tym także dyskretna pomoc pozwalająca na osiągniecie celu i zakończenie zadania;
  • W ocenie osiągnięć szkolnych uwzględnianie ograniczeń wynikających z nadpobudliwości np. trudności w koncentracji uwagi, czy ewentualnych fragmentarycznych deficytów rozwojowych, często jej towarzyszących ;
  • Nie "wyrywanie" do odpowiedzi, lecz przygotowywanie dziecka do niej poprzez naprowadzanie na określony temat;
  • Zapewnienie spokojnego zajęcia w czasie przerw miedzy lekcjami, nie dopuszczanie do zbyt żywiołowych i chaotycznych zabaw;
  • Unikanie nadmiernej krytyki, pokpiwania i żartowania z dziecka;
  • W sytuacjach konfliktowych odraczanie rozwiązania problemu do chwili wyciszenia i wygaśnięcia emocji;
  • Omawianie zaistniałych sytuacji społecznych ze wskazaniem na właściwe postępowanie;
  • Skłanianie do refleksji i krytycznej oceny własnego zachowania;
  • Prowadzenie rozmów o charakterze wychowawczym w atmosferze bezpieczeństwa, bez agresji i wywoływania poczucia winy;
  • Stosowanie jasnego i zrozumiałego dla dziecka systemu reguł rządzących życiem klasy i szkoły.


Rodzice dzieci nadpobudliwych, podobnie jak nauczyciel, na co dzień borykają się z trudnościami wychowawczymi. Niezdyscyplinowanie dzieci, ich kłótliwość, chaotyczność i bałaganiarstwo, nawet spokojne z natury osoby może doprowadzić do złości. Te z kolei niczego nie poprawiają, dodatkowo zaburzają równowagę psychiczną dziecka i często są źródłem poczucia winy. Dlatego też, rozumiejąc trudną sytuację rodziców, ważne jest, aby nauczyciel właściwie z nimi współdziałał. Do jego zadań w tym zakresie należy:

  • Nie hamowanie nadmiernej aktywności dziecka, lecz stałe, dyskretne ukierunkowywanie jej na właściwy cel;
  • Wykluczenie z rejestru kar ograniczenia swobodnego poruszania się;
  • Korygowanie niewłaściwych oddziaływań wychowawczych rodziców, poprzez wskazywanie jak mają pracować z dzieckiem, a tym samym ujednolicanie działań szkoły i domu;
  • Zmiana niekorzystnych postaw rodzicielskich przez wskazywanie pozytywnych cech dziecka i jego starań;
  • Okazywanie zrozumienia, że trudności są niezależne od woli dziecka i jego rodziców;
  • Unikanie nieustannego uskarżania się na złe zachowanie i niedociągnięcia ucznia. Rodzice, mimo wysiłków, często nie mają wpływu na jego zachowanie w szkole.
  • W przypadku szczególnie nasilonych objawów nadpobudliwości psychoruchowej można taktownie zasugerować rodzicom, aby skonsultowali się z psychologiem.
  • Postępowanie nauczycieli, jako osób znaczących w życiu dziecka, ich zrozumienie i pomoc są niezwykle ważne w całym procesie wychowawczo - terapeutycznym dziecka nadpobudliwego psychoruchowo. To od ich świadomości, przemyślanych, konsekwentnych działań wychowawczych i współpracy z rodzicami zależy, czy wspomniany uczeń będzie tylko dzieckiem sprawiającym kłopoty, czy też jednostką o zaburzonej osobowości.


Autor: mgr Agata Pagacz

Filmy

Podobne artykuły

Skomentuj

Bądź pierwszym, który skomentuje ten wpis!

Tagi